Tojad (Aconitum L.) – rodzaj roślin z rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae Juss.). Zwyczajowo bywa nazywany mordownikiem (z racji trujących własności). Liczy 100-300 gatunków (wg różnych źródeł), zamieszkujących półkulę północną. Gatunkiem typowym jest Aconitum napellus L.
Liście Dłoniastodzielne. Kwiaty grzbieciste o barwie fioletowej, lub rzadziej żółtej. Środkowe działki kielicha jajowate, najniższe eliptyczne, górny hełmiasty. Osiem płatków, z których dwa przekształcone w miodniki z pastorałowato skręconą ostrogą. Pozostałe płatki niepozorne, łuskowate lub ich brak. Owoc: wielonasienny mieszek. Nasiona listewkowato zmarszczone, brązowoczarne. Korzeń wrzecionowato lub bulwiasto zgrubiały.
Rośliny bardzo silnie trujące: Zawierają alkaloidy dwuterpenowe: akonitynę, akoninę, napelinę, mezakoninę. Nawet bezpośredni kontakt z sokiem rośliny może spowodować objawy skórne jak rumień, pęcherzykowate i różopodobne zapalenie skóry. Możliwe jest nawet w takim przypadku powstanie ciężko gojących się wrzodów.
Rośliny ozdobne: Wiele gatunków uprawianych jest dla efektownych, barwnych kwiatów.
Rośliny lecznicze: Surowcem zielarskim jest bulwiasty korzeń (Tuber Aconiti).Zawierają akonitynę – substancję o działaniu przeciwbólowym, stosowaną także w małych dawkach w leczeniu podagry (dny moczanowej). Zastosowanie niektórych gatunków:
Aconitum callibotryon (tojad mocny) – bulwiasty korzeń zawiera substancje o działaniu przeciwbólowym, skutecznym przede wszystkim w artretyzmie i rwie kulszowej.
Aconitum fischeri (tojad Fischera) – surowiec stanowią korzenie, a wyciągi z nich mają działanie uspokajające, przeciwbólowe, moczopędne, pobudzające pracę serca i poprawiające funkcjonowanie nerek.
Aconitum columbianum – z korzeni produkuje się leki przeciwbólowe, skuteczne przede wszystkim w artretyzmie i rwie kulszowej.
Aconitum stoerkianum (tojad Stoerka) – działanie i zastosowanie zbliżone do tojadu mocnego.
Aconitum variegatum (tojad dzióbaty) – działanie i zastosowanie zbliżone do tojadu mocnego.
Wszystkie gatunki tojadu są bardzo silnie trujące, dlatego nie zaleca się jakichkolwiek prób leczenia bez wiedzy i zgody lekarza.
Wykształca bulwiaste korzenie, które stanowią surowiec – Tuber Aconiti. W medycynie ludowej stosowano również ziele – Herba Aconiti. Był to surowiec oficjalny, ujęty w niemal wszystkich farmakopeach. Obecnie ma znaczenie historyczne, choć w medycynie ludowej dalej jest w użyciu.
Łączna zawartość alkaloidów w bulwach waha się w szerokich granicach: 0,2-3%, co stanowiło poważny problem dla standaryzacji preparatów. Zawartość alkaloidów zależy od kraju pochodzenia surowca, wysokości nad poziomem morza, gleby oraz nasłonecznienia. Oczywiście nie mały wpływ miał również sposób zbioru, suszenia, rozdrabniania surowca, a potem – sporządzania preparatu ostatecznego.
Alkaloidy tojadu: akonityna (aconitine), pikrakonityna (picraconitine), akonina (aconine), napelina (napelline), 12-epidehydronapelina (12-epidehydronapelline), 12-epiacetyldehydronapelina (12-epiacetyldehydronapelline), 1,14-diacetylneolina, akonozyna (aconosine), senbuzyna A (senbusine A), mezakonityna (mesaconitine), neolina, hokbuzyna = hokbusine, songoramina, 14-acetylneolina.
Tojad zawiera również kwas akonitowy (aconitic acid), kwas jabłkowy (malonic acid), kwas bursztynowy (succinic acid), kwas itakonowy (itaconic acid). W bulwach zawarta jest skrobia, mannitol, meliobioza (melibiose), żywice (resin), fruktoza i maltoza.
Akonityna zaliczana jest w farmakologii do grupy pikrotoksyn, które pobudzają ośrodki parasympatyczne i zakończenia parasympatyczne (przywspółczulne). Akonityna poraża zakończenia czuciowe. Początkowo je drażni, wywolując pieczenie i palenie, potem poraża – wywołując znieczulenie. Akonityna działa po podaniu miejscowym jak i ogólnym.
Po podaniu doustnym lub pozajelitowym początkowo pobudza wszystkie wegetatywne ośrodki parasympatyczne, jądra podkorowe, wywołując niedomogę krążenia. Równocześnie wzmaga czynności wydzielnicze i motoryczne (ruchowe) narządów wewnętrznych.
Akonityna, jak i sam sproszkowany korzeń tojadu ma ostry, piekący smak. Przy zatruciu wywołuje ogólnie odczuwane uczucie mrowienia i drętwienia. Sprowadza nudności, biegunkę i wymioty. Następnie pojawia się ból łydek, zimny pot, bladość skóry. Dreszcze poprzedzają objawy zaburzeń przełykania i mówienia. Wreszcie pojawiają się zaburzenia widzenia. Źrenice ulegają zwężeniu, potem rozszerzeniu, powoli reagują na światło (światłowstręt). Przy zatruciu śmiertelnym występują drgawki. Wymioty mogą być krwawe. Alkaloidy tojadu podrażniają wątrobę i jelita. Akonityna ulega wchłonięciu przez skórę i błony śluzowe uszkodzone.
Wpływ na serce: początkowo zwolnienie akcji serca (podrażnienie nerwu błędnego), następnie pobudzenie węzła zatokowego i przyspieszenie czynności serca. Potem wzrost wrażliwości autonomicznych włokien serca, prowadzący do stanów nadwrażliwości III-rzędowych ośrodków ekscytomotorycznych —> dysocjacja ruchów serca, arytmia serca, perystaltyka komór serca, drżenie włokienkowe przedsionków i komór sercowych —> zatrzymanie ruchów serca w rozkurczu.
Dawniej oficjalna dawka lecznicza akonityny wynosiła 0,0001-0,0003 g. Niestety zgłaszano zejścia śmiertelne po podaniu dawki 0,0015 g, przez co zaczęto wycofywać tojad z lecznictwa. Śmierć następowała w wyniku porażenia ośrodków rdzenia przedłużonego. Następowało porażenie ośrodka oddechowego, zwolnienie czynności serca i śmierć przy zachowaniu świadomości pacjenta. Jak zawsze jest grupa ludzi, którzy nie chcieli pozbyć się z lecznictwa silnego alkaloidu. Podejmowali próby obrony akonityny przed skreśleniem. Stąd też pojawiły się próby podawania akonityny z lekami hamującymi jej wpływ nasercowy, np. wraz ze strofantyną i magnezem. Podjęto także próby ograniczenia wpływu akonityny na ośrodek oddechowy i naczynioruchowy, podając równocześnie analeptyki.
W latach 80 XIX wieku uznano, że dawka 0,004 g akonityny jest zabójcza dla człowieka.
Leki akonitynowe i tojadowe stosowano przy nerwobólach, reumatyzmie i artretyzmie. Był to środek znieczulający miejscowo, przeciwbólowy. Wywołuje spadek ciepłoty ciała.
Oficjalna dawka Tubera Aconiti wynosiła 0,1- 0,12 na raz = jednorazowa (max 0,5 w ciągu doby). Extractum Aconiti: jednorazowa 0,02 g, dobowa 0,1 g. Tinctura Aconiti: dawka jednorazowa 0,5 g, dobowa 2 g. Nalewkę wcierano miejscowo przy bólach. W XIX wieku podjęto próby podskórnego wstrzykiwania azotanu akonityny (0,001 g) jako środka znieczulającego. Efekt był, ale poprzedzony ogromnym bólem w miejscu iniekcji.
Gatunek Aconitum ferox (Nepal) używany był do zatruwania strzał.
xarxar