Kamińska-Szmaj J., Propaganda, perswazja, manipulacja.pdf
(
739 KB
)
Pobierz
/?
//Z7////VÆÂ?
CW
Irena
Kamińska-Szmaj
(Wroclaw)
J
pod
cd,
J
Kfi
w
two
usti
JrtOtdW
Propaganda,
perswazja,
manipulacja
-
próba
uporządkowania
pojęć
Terminami
propaganda,
perswazja,
manipulacja
zajmuję
się,
z
jednej
stro
ny,
jako
leksemami
charakterystycznymi
dla
języka
polityki,
a
z
drugiej
zaś,
jako
terminami
naukowymi
służącymi
do
opisania
tejże
odmiany
funkcjonalnej
języka
ogólnego
reprezentowanej
przez
teksty
tworzone
i
stosowane
przez
środowisko
polityków
i
ludzi
z
nimi
związanych.
Szeroka
definicja
propagandy
jest
zgodna
z
polską
tradycją
leksykograficzną
oraz
z
użyciem
tego
wyrazu
w
tekstach
naukowych
i
w
polszczyźnie
ogólnej,
zwłaszcza
przed
1989
rokiem.
Ma
ona
charakter
interdyscyplinarny.
Termin
ten
odnosi
się
do
różnych
działań
społecznych,
nie
tylko
politycznych.
W
węższym
ujęciu
propaganda
oznacza
działania
w
sferze
politycznej
i
definiowana
jest
przez
eksponowanie
metod
i
technik
oddziaływania
wykorzystywanych
do
sterowania
postawami
i
zachowaniami
społeczeństwa.
W
polskich
pracach
językoznawczych,
powstałych
głównie
pod
koniec
lat
70.
i
w
latach
późniejszych,
na
rozumienie
pojęcia
perswazja
duży
wpływ
miały
ba
dania
wykorzystania
języka
jako
narzędzia
propagandy
w
systemach
totalitar
nych.
W
pracach
tych
większość
językoznawców
utożsamia
perswazję
z
manipu
lacją.
Odróżnianie
perswazji
od
manipulacji
jest
możliwe
po
rozpoznaniu
całej
sytu
acji
komunikacyjnej.
Przy
czym
należy
pamiętać,
że
to
obserwator
-
osoba
z
ze
wnątrz
analizująca
całe
wydarzenie
komunikacyjne
-
na
podstawie
własnej
wie
dzy
i
przyjętych
przez
siebie
kryteriów
opisu i
wartościowania
stwierdza,
że
dzia
łania
nadawcy
to
manipulacja.
Ta
postulowana
ostrożność
w
posługiwaniu
się
terminem
manipulacja
wynika
z
przekonania,
że
nazwy,
które
konotują
ocenę
(wartościowanie),
mogą
-
nawet
wbrew
intencjom
badacza
-
służyć
celom
nie
naukowym.
Cel
artykułu
został
jasno
sformułowany
w
tytule.
Wypada
jedynie
uściś
lić,
że
przede
wszystkim
zwrócę
uwagę
na
funkcjonowanie
poddanych
ana
lizie
leksemów
w
tekstach
dotyczących
sfery
polityki.
Terminami
propa
ganda,
perswazja,
manipulacja
będę
zajmowała
się,
z
jednej
strony,
jako
leksemami
charakterystycznymi
dla
języka
polityki,
a
z
drugiej
zaś,
jako
14
Irena
Knmiiîska-Szmaj
terminami
naukowymi
służącymi
do
opisania
tejże
odmiany
funkcjonalnej
języka
ogólnego
reprezentowanej
przez
teksty
tworzone
i
stosowane
przez
środowisko
polityków
i
ludzi
z
nimi
związanych.
Na
marginesie
moich
roz
ważań
pojawi
się
problem
związku
analizowanych
pojęć
z
innymi
formami
oddziaływania
na
społeczeństwo,
takimi
jak
np.
agitacja,
reklama,
wycho
wanie.
1.
Co
to
jest
propaganda?
Wyraz
propaganda
pochodzi
z
lac.
propagatio
‘rozkrzewianie’
od
pro
pagare
'szczepić
winorośl;
krzewić;
szerzyć’.
Został
on
użyty
w
nazwie
instytucji
religijnej
powołanej
w
1622
r.
przez
papieża
Grzegorza
XV
dla
opieki
nad
misjami
(Congregatio
de
propaganda
fide
‘kongregacja
szerze
nia
wiary’)
(Słownik
Kopalińskiego).
W
polskich
słownikach
i
różnego
typu
tekstach
można
spotkać
następu
jąca
rodzinę
wyrazów
oparta
na
łacińskim
rdzeniu:
propagować,
propago
wanie,
propagator,
propagatorka,
propagatorski;
propaganda,
propagan
dowy,
propagandowo,
propagandowość,
propagandzista,
propagandzistka,
propagandysta,
propagandystka,
propagandówka;
(daw.)
propagacja,
pro-
pagacyjny,
(indyw.)
propagandować.
Wyraz
propaganda
tworzy
związki
składniowe
głównie
z
czasownika
mi,
rzeczownikami
i
przymiotnikami,
przy
czym
w
związkach
tych
może
być
zarówno
członem
nadrzędnym,
jak
i
podrzędnym.
W
różnego
typu
tekstach
najczęściej
można
spotkać
następujące
przykłady
łaczliwości
wyra
zu
propaganda
z
innymi
wyrazami:
robić
uprawiać
szerzyć
głosić
prowadzić
organizować
rozwijać
wykorzystać
zwalczać
demaskować
>
y
propagandę
Propaganda,
perswazja,
manipulacja
-
próba
uporządkowania
pojęć
15
zajmować
się
posługiwać
się
propaganda
czego
(np.
założeń
partii,
muzyki,
czytelnictwa,
zdrowego
odżywiania,
sukcesu)
na
rzecz
(np.
pokoju,
integracji
z
Europa)
przeciwko
(np.
terroryzmowi,
wejściu
Polski
do
Unii
Europejskiej)
propaganda
(jaka,
czyja)
1)
typologia;
2)
ocena
1)
typologia:
polityczna,
społeczna,
edukacyjna,
handlowa,
integracyjna,
dezinformacyjna,
ze
wnętrzna,
wewnętrzna,
horyzontalna,
wertykalna,
bezpośrednia,
pośrednia,
biała,
czar
na.
poprzedzająca,
towarzysząca,
werbalna,
wizualna
itd.;
2)
ocena:
nasza,
wroga,
szeptana,
wywrotowa,
burżuazyjna,
imperialistyczna,
komunistycz
na,
bolszewicka,
kłamliwa,
oszczercza,
niemiecka,
amerykańska
itd.
Chcąc
ustalić
znaczenie
leksemu
propaganda
przeanalizowałam
kilka
dziesiąt
definicji
zamieszczonych
w
polskich
słownikach
ogólnych,
w
słow
nikach
terminologii
politycznej
oraz
w
podręcznikach
z
zakresu
propagandy
i
komunikacji
społecznej.
Poniżej
omówię
kilka
z
nich,
by
ukazać
zmiany,
jakie
zaszły
w
ciągu
kilkudziesięciu
lat
w
rozumieniu
tego
terminu.
W
najstarszym
słowniku
ogólnym
języka
polskiego,
czyli
w
Słowniku
Lindego,
brak
hasła
propaganda.
W
Słowniku
Warszawskim
leksem
ten
jest
definiowany
przez
odesłanie
do
hasła
propagowanie,
które
z
kolei
objaśnio
ne
jest
przez
podanie
znaczenia
czasownika
propagować'.
„
1.
rozmnażać,
wydawać
potomstwo,
rozpleniać,
rozradzać,
krzewić;
2.
rozpowszechniać,
popularyzować,
szerzyć,
krzewić,
szczepić
swoje
zasady,
zyskiwać
dla
nich
zwolenników,
wyznawców,
nawracać
do
nich:
p.
wiarę,
zasady
socjalis
tyczne.”
Krótką definicję
analizowanego
terminu
odnajdziemy
w
Słowniku
pod
redakcją
W.
Doroszewskiego:
„szerzenie
pewnych
poglądów,
idei,
ha
se!
mające
na
celu
pozyskanie
kogoś
dla
jakiejś
idei
lub
akcji”.
W
najnowszych
słownikach
ogólnych
do
definicjiwprowa
dzono
elementy
oceny.
Na
przykład
w
Słowniku
pod.
redakcją
B.
Dunaja
propaganda
to
„1.
rozpowszechnianie
jakichś
poglądów,
haseł
ideologicz
nych.
politycznych
lub
ekonomicznych,
mające
na
celu
ukształtowanie
okre
ślonych,
korzystnych
dla
siebie
postaw
wśród
dużych
grup
ludzi,
manipulo-
16
Irena
Kamińska-Szmaj
wanie
zbiorowa
świadomością;
agitacja:
[...];
2.
pot.
pogardliwie,
z
nie
chęcią
o
tekście,
wystąpieniu,
programie
itp.
realizującym
takie
cele,
zwłasz
cza
manipulatorskim,
kłamliwym:
Wyłącz
tę
propagandę.
Bezczelna
propa
ganda.
Zalew
propagandy.”
Trzy
znaczenia
leksemu
propaganda
wyodręb
niono
w
Słowniku
pod
redakcja
M.
Bańki,
przy
czym
pierwsze
z
nich
opa
trzono
kwalifikatorem:
słowo
często
używane
z
dezaprobatą.
Zgodnie
z
tym
Słownikiem:
„1.
propaganda
to
przesadzone
lub
nieprawdziwe
informacje,
np.
na
temat
sytuacji
w
państwie,
rozpowszechniane
głównie
przez
środki
przekazu,
majace
na
celu
kształtowanie
postaw
i
działań
społeczeństwa.
Słowa
często
używane
z
dezaprobata.
[...].
Takie
oddziaływanie
na
ludzi
polegające
na
rozpowszechnianiu
takich
informacji
[...].
Takie
instytucje
prowadzące
taka
działalność.
[...];
2.
propaganda
sukcesu
[...];
3.
propa
ganda
jakiejś
idei,
sposobu
życia,
towaru
itp.
To
ich
upowszechnianie.
”
W
niedużym
słowniku
terminologii
politycznej
powstałym
na
początku
dwudziestego
wieku
zanotowano
krótka
definicję
propagandy:
„szerzenie
idei
politycznych
lub
religijnych,
misje
dla
szerzenia
danych
zasad”
(Słow
nik
1907).
Takie
samo
znaczenie
leksemu
propaganda
podaje
w
swoim
słowniku
J.
Bartoszewicz,
rozszerzając
definicję
o
znamienny
komentarz,
którego
fragment
przytoczę:
„Propaganda
może
być
jawna
i
tajna,
upraw
niona
i
bezprawna.
Stosownie
do
rzeczy,
które
się
rozpowszechnia,
propa
ganda
może
być
filozoficzna,
religijna,
naukowa,
polityczna,
handlowa
itd.
[...].
Między
nowemi
rzeczami,
które
się
propaguje,
spotykają
się
dobre
i
zle,
moralne
i
niemoralne,
mądre
i
głupie,
pożyteczne
i
szkodliwe.
Sto
sownie
do
tego
i
propaganda
może
być
czvnem
dodatnim
lub
ujemnym.”
(Słownik
1923).
W
opracowaniach
teoretycznych
poświęconych
zjawisku
propagandy
powstałych
w
okresie
międzywojennym
dominuje
rozumienie
propagandy
jako
działalności
publicznej,
pozbawionej
przymusu
i
ocenianej
najczęściej
pozytywnie.
Na
przykład
W.
Baliński
(1930)
podkreśla:
„Propaganda
ma
do
czynienia
ze
sprawami
publicznemi,
treść
jej
stanowi;;
często
wielkie
idee;
jej
akcja
jest
pokojowa,
etyczna
w
swej
czystej
formie,
nie
skażonej
przez
połączenie
jej
z
akcja
agitacyjna
lub
reklamowa.”
(s.
9)
W
okresie
PRL
w
podręcznikach
z
zakresu
teorii
propagandy
zwracano
uwagę
na
ideologiczne
cele
propagandy,
na
jej
klasowy
charakter,
a
ocena
jej
działań
była
uzależniona
od
tego,
czy
pisano
o
kłamliwej,
oszczerczej
propagandzie
kapitalistycznej,
czy
o
naszej
propagandzie
socjalistycznej.
Typowe
definicje
z
tego
okresu
zawierały
następujący
zespól
cech:
„Przez
Plik z chomika:
myoxos
Inne pliki z tego folderu:
Dobek-Ostrowska B., Fras J., Ociepka B., Teoria i praktyka propagandy, 1999.pdf
(7243 KB)
Kamińska-Szmaj J., Propaganda, perswazja, manipulacja.pdf
(739 KB)
Warchała J., Horyzonty manipulacji.pdf
(1278 KB)
Abramczyk G., Przegląd technik manipulacji mediów.pdf
(9833 KB)
Inne foldery tego chomika:
!Expose Them All!
!Koronawirus!
Aikido, BJJ, Karate, etc
Antyk
Astronomia, geometria, matematyka
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin