Marceli Labiak.doc

1 CZĘŚĆ:

Marceli Labiak: W dokumentach, kiedy się pracowało.

Jolanta Aniszewska: Dobrze, czyli pan był skierowany z Janowca, tak ? Bo widze odcinek drogowy Janowiec, jakie to było wojewodztwo ?

ML: Poznańskie.

JA: Poznańskie, czyli Wielkopolska, mhm. 22 stycznia 46 rok ok, dobra mhm co tam mamy następnego ? Akt nadania tak ?

ML: Aż mam taki jeszcze kiedyś, ja tu kiedyś to trochę działałem jeszcze.

JA: Mhm w 80 roku akt nadania "Zasłużony dla miasta Stargardu" mhm.

ML: ?[00:00:37]

JA:  Aha, ja kojarze te medale taak mhm, to projekt pana Ryszarda Manny, te medale mhm A ten stempel okolicznościowy pierwszy raz widzę

ML: Tak

JA: Nie widziałam go, mhm 5 marca 80 35 rocznica, no naprawdę pierwszy raz widzę stempel mhm

ML: No i w co przyszedłem tutaj jako właściwie taki pracownik trochę przyuczony, bo pracowałem  całą yyy cały okres wojenny w Żninie w fabryce maszyn.

JA: Panie Marceli zacznijmy może od początku, w którym roku pan się urodził ?

ML: 26 lutego 1922

JA: 1922 czyli dwudziestokilkulatek był pan .

ML: Tak

JA: Niewiele ponad dwadzieścia lat

ML: 23 lata

JA: Jak się wojna skończyła, gdzie się pan urodził ? Wielkopolska ?

ML: W Wielkopolsce, Pomarzanki, powiat Wągrowiec

JA: Powiat Wągrowiec. Niech mi pan powie tata też kolejarz czy nie ?

ML: Nie

JA: Czyli bez żadnych powiązań rodzinnych

ML: Bez żadnych, tak

JA: A to wyjątkowo, bo kolejarze to czesto w kilku pokoleniach

ML: A to włas... tak, tylko że wtenczas, jak wojna się skoń... u nas 20 stycznia, przyszli Rosjanie to po krótkim czasie, zaczęli brać do wojska, to było niby polskie wojsko ale rosyjskie dowództwo. Miałem kolegę na kolei i mówi wiesz ty co, przyjdź ty na kolej bo kolej jest zmilitaryzowana i wtenczas kolei nie biorą. Ja się tam zameldowałem i popracowałem tam jakiś czas jako tako  pomoc techniczna i potem tego 26 chyba stycznia zostałem oddelegowany do Stargardu.

JA: Czyli rozumiem. A to była pierwsza pana praca czy wcześniej pracował pan już gdzieś ?

ML: Nie, już tam pracowałem w odcinku drogowym, zaraz po zakonczeniu wojny.

JA: A w czasie wojny ?

ML:  W czasie wojny to zarasz doku... pokaże dokument O!

JA: Aaaa ma pan jeszcze Arbeitsbuch... Arbeitsbuch, Pomorzanki mhm, Wągrowiec tak...

ML; To by sie to by paliło tylko ja potem pojechałem jeszczei takie na kupce było ale szukałem tam  patykiem no sie okazało, że jeszcze ten się nie spalił, nadpalił się trochę ale nie nie...

JA: No jest tak, rzeczywiście są ślady nadpalenia a panie Marceli rodzice gospodarstwo rolne czy jakies inne zawody ?

ML: Nie, ojciec był woźnym w banku a matka krawcowa.

JA: Aaaa to rzeczywiscie też fajne zawody, bardzo no woźny w banku to myślę że jednak taką estymą w lokalnym środowisku to tak pewnie z szacunkiem dużym nie ?

ML:  No bo ja wiem no to nie taki wielki bank bo tam miasteczko nieduze.

JA: Ale Bank Ludowy jakiś ? Spółdzielczy ? Czy  czy ?

ML: Ludowy.

JA: Ludowy. Mhm no takie bardzo charakterystyczne. czyli tak, rozumiem, że w Czasie wojny był pan cały czas w tej miejscowości tak ? Cały czas udało się spędzić wojnę.

ML: Tak cały czas yyy pracowałem tutaj no i jednocześnie tam się tak dokształcaliśmy się z kolegami tak, że po zakończeniu to zdobyłem mistrza ślusarsko-maszynowego.

JA: Czyli konkretny zawód.

ML Tak już już zaraz przekażę to. Oto jest  świadectwo czeladnicze bo wpierw trzeba było czeladniczne a potem było mistrzowskie.

JA: Kolejność musi być.

ML: To już byłem fachowcem, bo wtenczas jak się zaczynało pracę to tam ludzi nie było fachowych, to wszystko było surowe takie a ja miałem pewne kwalifikacje bo przez przeszło 6 lat pracowałem w zakładzie takim w fabryce pracowałem i na tej podstawie yyy uzyskałem ten dyplom mistrzowski. I wtenczas już byłem takim już trochę kierownikiem yy szefem no bo żeśmy przystąpili do robót. Pierwsze takie  roboty nasze to były yy odbudowa mostów. Bo to tutaj z Poznania do Szczecina to  jak się Niemcy wycofywali to te wszystkie mosty niejakie mosty, przepusty to wszystko było zniszczone.

JA: Uszkodzone

ML: To od tego się zaczynało.

JA: Ale to już z ramienia jak pan był już w Stargardzie ?

ML: Tu w Stargardzie juz byłem tutaj, pracowałem na kolei.

JA: Niech pan coś powie o tym przyjeździe do Stargardu. Bo pan dostał polecenie służbowe prawda ? Przyjechania do Stargardu.

LM: Tak tak tak

JA: Tak. Przyjechał pan sam ? Z  groną.. grupą kolegów?

ML: Nie, z kolegą. Z kolegą przyjechaliśmy.

JA: We dwóch ?

ML: Przyjechaliśmy we dwójkę. On był malarzem a ja pomocnikiem technicznym i został on skierowany do oddziału drogowego, tu oddział drogowy to naprzeciw dworca kolejowego.

JA: Mhm, Kto był szefem oddziału ?

ML: Proszę ?

JA: Kto był szefem oddziału ?

ML: Za moich czasów było dwoje: Denel i Basilkowski.

JA: Naprzeciwko dworca ? W jakim miejscu bo pan mówi ?

ML: Tu zaraz, blisko banku ten pierwszy budynek, tam teraz jest...

Wacława Labiak: Przychodnia Kolejowa

JA: Ja wiem który budynek

ML: Zakład dentystyczny to tam na trzecim piętrze mieliśmy biuro.

JA: A niech pan coś powie jak wyglądała ta droga, ta wasza pierwsza droga do Stargardu, pociągiem przyjechaliście ?

ML: Pociągiem proszę panią to jest nie do wyobrazenia. Czas jazdy z Poznania do Stargardu to było 6 do 7 godzin w kry.. wagonach takich bydlęcych. Kolejarze na tyle umieli  się zorganizować, że każdy miał walizkę drewnianą i sobie w tym wagonie usiadł na tą walizkę i te 6 godzin przesiedział jakoś, gorzej było tym, którzy nie mieli tego to stać tyle godzin w nocy to przykra sprawa.

Piotr Tarnawski: To była jazda nocą ?

ML: No było przeważnie nocą bo  trzeba było do domu, bo tu nie było co robić to zawsze tam bieliznę mama wyprała się przywiozło i coś do zjedzenia jeszcze.

JA: Czyli często na tej trasie pan jeździł

ML: No jeździłem prawie co tydzień jakiś czas potem co dwa tygodnie z kolegą to przyjechalismy

no niema gdzie nocować to nocowaliśmy w tym budynku na Bema tu narożnik Bema  taki wysoki budynek nie.. tu ulica ta zaraz...

PT: Przy Czerwonych Koszarach 11 Listopada

ML: Przy Czerwonych Koszarach ten tam było nas z Janowca czworo ale tamci to w służbie ruchu pracowali, wiec zbili nam łóźko drewniane, słomy trzeba było zorganizować no i spaliśmy we dwójke z tym kolegą malarzem w jednym łóżku. Łóżko wąskie jak ja na plecach to on na boku i na zmianę i tak żeśmy chyba  z pół roku tam mieszkałem a potem kolega  zwer... zwerbował na Mickiewicza  29 i tam na to takie właściwie już ostatnie piętra, takie półpoddasze takie ścięte były i tam żeśmy w sumie było nas troje i tam żeśmy byli przez chyba prawie 2 lata.

JA: Wszyscy związani z koleją tak ?

ML: To wszycy pracowaliśmy i ci koledzy też pracowali na kolei, też w tym samym oddziale co ja.

JA: A jak duży był ten oddział na początku właśnie w 46 roku?

ML: To było nas w technicznym było siedem osób bo w (00:09.20?) nie było żadnej dokumentacji, to żeśmy jeździli po torach, typy szyn, typy podkładów, łuki jakie są, jakie szybkości można było bo tu był kolei to pełno wszędzie. Tu nie było wioski takiej, żeby nie miała połączenia z koleją, nawet takie małe wioski jak Płońsko, z Pyrzyc do Płońska i też kolej była. Także no ale nie było żadnych dokumentacji jakie tam można było pociągi wypuszczać, to trzeba było ustalić jakie typy szyn, jedna jakie obciążenie no to myśmy tam jeździli dręzyną motorową, taką taką…

JA: Z wajchą. Tak, tak, wiemy.

ML: No to żeśmy tam, ale potem rozszerzył się zakres robót na os. Pyrzyckim powstał nowy oddział „warsztaty drogowe” i tam głównie wtenczas zajęliśmy się mostami.

JA: Który to był rok? Też 46?

ML: To był 48.

JA: Ósmy.

ML: Kwiecień 48.

JA: Mhm.

ML: I tam zostałem też przydzielony, tam właściwie ubiegał o mnie trochę ten były naczelnik bo on trochę już wiedział że ja jestem już trochę przygotowany no i on właściwie tak nie bardzo mnie chętnie tutaj puszczał ten obecny naczelnik Denel, no bo ja kreśliłem ładnie i jemu szkoda było, bo nie było ludzi takich wykształconych jak dzisiaj że może wszyscy że komputerami tam ręcznie grafionem przekreślili i o, ale ja bo ile też już praktykowałem i kreśłiłem i właściwie on bronił żebym nie chciał ale tam nalegał bo znowuż nie miał ludzi, trzeba było przy mostach i nitować i spawać, ja te rzeczy dobrze znałem, po tych już sześciu latach praktyki  i no przenieśli mnie tam na os. Pyrzyckie, no i tam pracowałem przez kilka lat . Dużo mostów żeśmy odbudowywali.

JA: Panie Marceli, a niech mi pan powie, jak rzeczywiście wyglądały zniszczenia tej infrastruktury kolejowej? Naprawdę tak dużo mostów kolei było bardzo mocno zniszczonych?

ML: Bardzo.

JA: Mhm.

ML: W Pyrzycach na przykład to cała stacja, cała parowozownia, obrotowy ten...jak to nazywać...

Żona ML: Obrotnica.

ML: Obrotnica.

PT: Hala montażowa.

ML: Obrotnica kolejowa wywalona tak, że stała bokiem do góry, szyny poskręcane, także Pyrzyce były strasznie zniszczone.

JA: Ale to efekty działań wojennych rozumiem?

ML: Tak, tak.

JA : Mhm, a takie efekty nie wiem rozbierania, wywożenia przez Armię Czerwoną materiałów to też było widać infrastruktury?

ML: W tej chwili nie było widać, tylko  że co mnie tak rzuciło i pamiętam jeszcze przed oczami mam – w Pyrzycach na dziedzińcu szkolnym były zwiezione fortepiany i pianina. Na całym dziedzińcu były i to padało na to wszystko jedno, to fornie się poodklejał no i tak to nie wiem jak to stało, raz myśmy byli, potem za półtora tygodnia byli jeszcze raz w Pyrzycach i tam dalej to stało. Nie wiem co się dalej z tym stało. Mam wrażenie, że wielkiego użytku to my nie zrobili, może tam ta płyta ze strunami no to może tam jakoś ocalała ale to też nie to samo ale cały fornier, cały obudowa drewniana to chyba tam nie było wielkiej korzyści z tego .

JA: A jak pan przyjechał w 46 na początku to Rosjanie jeszcze byli na stacji kolejowej w Stargardzie czy już ich nie było?

ML: Oni byli, ale z koleją nie mieli nic wspólnego. Pamiętam tylko że tutaj przejazdem byli, także właściwie utkwiło mi w pamięci jeden taki wojskowy też, kartofli naobierał i w te obierzyny wypłukał pod tym, wielkim tym hydrantem. Dwie cegły ustawił, podpalił, umył i sobie zupę gotował z tego. To ja byłem świadkiem tego, bo wtenczas nie było co robić, to tak się chodziło po mieście i on tam sobie, przyszło jeszcze paru kolegów, pośpiewali, wkoło sobie koło tego ogniska i sobie zupy zrobili z tych obierzyn kartoflanych.

Żona ML: A jeszcze wielka gwiazda była na tygodniu.

ML: Tak, ale to to jeszcze to później, bo na przychodni kolejowej, tam na Słowackiego, na tej facjacie to była taka wielka gwiazda. I jak już częściowo Rosjanie wyjechali, to już nasi strażacy z drabiną tą gwiazdę zbić. Jak gdzieś jeszcze tam dowiedzieli się, chyba nie wszyscy wyjechali, jak przylecieli z pepeszami tu, to zaczęli strzelać i prędko zwinęli manele i zostawili wpół zbitą gwiazdę i rozpierzchło się wszystko.

JA: Z tynku była normalnie zrobona?

ML: Tak, z tynku było tak nałożone, bo jak ja wiem, grubości może z 5 cm na tynku nałożona   gwiazda ta pięcioramienna duża.

JA: A to Rosjanie musieli zrobić tak?

ML: Rosjanie, bo to już po, bo przed wojną tego by nie było, przecież Nemcy by tego nie zrobili. I potem dopiero jak już wyjechali na stałe, to już tam dojechali strażacy i zbili tą gwiazdę.

JA: Panie Marceli, tak panie Piotrze?

PT: Odnośnie tych warsztatów na Pyrzyckim: czy to były budynki odbudowane budynki poniemieckie, które tamten oddział ten budowlany się zajmował?

ML: Zaraz wytłumaczę. Więc jeden, taka hala była drewniana, to była budowana w czasie wojny, bo całkowicie była drewniana i tam były z boku na tych dźwigarach napisy rosyjskie, więc wygląda na to, że to Rosjanie budowali jako niewolnicy najprawdopodobniej, a hala murowana to jeszcze nie była zupełnie skończona i ten administracyjny to myśmy też dopiero kończyli. Tam jeszcze schodów nie było, to żeśmy dopiero dokończyli no i tam potem całe biuro się preniosło tam dojeżdżaliśmy potem do pracy ze Stargardu tam na osiedle.

Żona ML: W pociągu.

ML: A tutaj w mieście no trudno było ulicami przejść bo wszędzie jeszcze cegłami pozawalane było i co było charakterystyczne, wszędzie dużo pierza. Gdzie się weszło

JA: (00:17:14?) w 46 roku?

ML: Tak. Gdzie się weszło jeszcze i po ulicy, wszędzie fruwały pierze. Podejrzewam, że może liczyli, że Niemcy wszyscy nie zdążyli zabrać, więc tam te pierzyny zostały w mieszkaniach może myśleli jakieś tam drogocenne rzeczy czy coś rozpruwali te te pierze i tak już zostało. Tam nikt i nikt się tym nie przejmował.

PT: A ta sieć torów na terenie właśnie tych warsztatów przy os. Pyrzyckim to ona też po wojnie została rozbudowana tak jak to powiedzmy jest dziś?

ML: Trochę było rozbudowane, tam były chyba dwa tory tylko, a potem było dobudowane i potem została dobudowana stolarnia, i teraz jeszcze budynek oddziału robót zmechanizowanych, ale to teraz wszystko stoi tak na samopas i to niszczeje i nikt nie używa tego nie wiem czemu.

Żona ML: Może tam coś jeszcze jest?

ML: Wtenczas tam tętniło życie kiedyś.

Żona ML: Pięć zakładów było.

ML: Tam były zakłady, warsztaty drogowe i stolarnia była wielka nowopobudowana i ten budynek wielki administracyjny tego oddziału robót zmechanizowanych. I teraz to wszystko właściwie gdzieś nie wiem, rozsegregwali po świecie, że tam tylko jest jakaś spółka czy coś. W każdym bądź razie tam całe budynki niszczeją.

JA: Panie Marceli, mówi pan tak z sentymentem, a do kiedy pan pracował na kolei? Do emerytury?

ML: Tak, do 82 roku.

JA: Czyli wierny tak naprawdę do końca tak?

ML: Tak, do końca. Od początku do końca.

JA: Czyli odchodził pan w 82 roku, czyli rzeczywiście jeszcze w czasie kiedy kolei była taka mocno… to też trudny czas – stan wojenny.

ML: Tak.

JA: No dobrze. A jeszcze wróćmy do tej drogi, bo jak pan jeździł na trasie Poznań – Stargard dosyć często, to niech mi pan powie, bo w 45 roku to jak się słucha ludzi, to mówią o tym ,że to była strasznie nebezpieczna linia kolejowa, że bardzo dużo było napadów, rabunków, że to był taki odcnek bardzo bardzo trudny, szczególnie od Krzyża. Jak to wyglądało szczególnie kiedy pan jeździł?

ML: Ja nie przypominam sobie.

JA: czyli było normalnie?

ML: Już właściwie tylko że o tyle trudna jazda bo taka niewygodna, ale z takich napadów, to ja nie doznałem tego.

JA: Rozumiem, czyli to już stało się pewnie spokojniejsze. A wie pan co? Bo tak się jeszcze zastanawiam, a stacja w Krzyżu, bo to była duża stacja i tam pociągi zatrzymywały się na dłużej czy tam był taki płynny ruch jak jest teraz?

ML: Taki płynny nie, bo to tak różnie było. Czasem postał godzinę, czasem krócej. Także takiego dokładnego rozkładu jak jest teraz, to nie było. To tak różnie było z tymi godzinami, a największy problem to było dostać się do wagonu w Poznaniu. Z czwartego peronu jak to wszystko się… pociąg podstawiali, to oknami wszystko, jeden drugiego podsadzał, walizki przez okna, drzwiami podawało się kiedyś. I wtenczas niektózy to przechodzili na drugą stronę torów, to już z tamtej strony łatwiej było wleźć jak tutaj z peronu, no to tam już kolejarze znali tego (00:21:06?).

JA: A zdarzyło się, że nie wsiadł pan do pociągu, nie udało się dostać?

ML: Nie, zawsze jakoś mi się udało.

JA: Sprytny był pan?

ML: Jakoś tam się… ja szczupły chłopak, zawsze tam gdzieś się wcisnąłem i  walizkę przed sobą pchałem i…

JA: A niech mi pan powie, bo to jest jeszcze czas, kiedy bardzo dużo ludzi jeździ jeszcze w transportach osadniczych prawda? Kiedy przemieszczają się po Polsce w tą i z powrotem, szczególnie na to Pomorze i na Śląsk, to było widać ten ruch osadniczy? Rzeczywiście było widać na dworcu w Poznaniu czy tutaj na dworcu w Stargardzie że te transporty przyjeżdżają? Że jest ich bardzo dużo?

ML: Tak tak, to było widać i nawet i jeszcze żeby one nie raz to długo stały te wagony. Wozili krowy, bo nawet… inwentarz różny swój. Kto co mógł zabrać to zabrali, w tym bo rodzina dostała jeden wagon i jak mieli jakiś tam inwentarz żywy, to przywozili tutaj. Część tu wysiadała, część pojechała dalej tam jeszcze w stronę Siekierek, w stronę tych… Gorzowa, na Pyrzyce. To tak już potem rozprowadzali tu był PUR. Tu gdzie teraz sąd jest, tu był Państwowy Urząd Repatriacyjny. I tam oni tutaj kierowali też do różnych wiosek.

JA: A niech mi pan powie, ten PUR w tym budynku sądu – tam też były miejsca, żeby ludzie mogli spać i nocować? Też mieli takie miejsca noclegowe tam? Czy tych, którzy… bo drugi oddział był w Czerwonych Koszarach prawda? I tam też byli ludzie na pewno mogli tam mieszkać przez jakiś czas.

ML: Też, też ale czy tam to ja nie wiem, ja tam… dostępu nie mieliśmy. Tylko z daleka było napis wielki nad tym przejazdem,  że „Państwowy Urząd Repatriacyjny”

JA: Czyli taka wymalowana tablica pewnie tak?

ML: To taki było z drewna czy z czegoś wycinane takie duży napis. I, ale to już tam nie mieliśmy dostępu, nie wiem nawet.

Żona ML: Nasza sąsiadka ja wiem że tam, która w sądzie pracowała długo, to spała tam. Mówiła że przy sądzie pokoik miała.

JA: No właśnie. A jak pan tak jeździł na tej trasie i spotykał pan ludzi, którzy jechali tutaj z całym dobytkiem na te Pomorze, to nie pytali się jak tam jest? Jak wygląda życie? Nie podpytywali pana po drodze?

ML: Też pytali, różnie było to...tylko że przeważnie oni w swoich wagonach byli zamknięci

JA: Byli zamknięci.

ML: Oni nie mieli takiego kontaktu bezpośredniego z pasażerami.

JA: Ale pewno czasami było słychać co mówią, co komentują, czy się boją czy nie?

ML: Tak, różnie to i trochę wschodnim językiem, ale nastawieni byli pozytywnie. Jedno takie które rzucało się w oczy jak się jechało tutaj z Poznania do Stargardu to jeden oset na polach, że nic nie było, tylko łany ostu. Jak był wiatr to to wszystko pędziło tak, rozsiewało tu, to trudno było potem wytępić ten oset.

PT: No tak.

ML: Ja nie widziałem tyle ostu i to jakby chmura szła – te nasiona tak wiatr niósł.

JA: Czyli nieuprawiane było.

ML: Nieuprawiane było tyle czasu już

JA: Tak, to się „zemścił” ten okres wojny, a przede wszystkim tego 44-45 roku tak, kiedy front się przetaczał przez te tereny.

ML: Tu już, to nie było uprawiane i to tak zarosło już tym ostem, że sam oset tylko i nie było widać tych chwastów, ale bo może to akurat wiatr roznosił tą…

JA: A niech pan powie, wśród kolegów...no bo przecież pracowników kolei było dużo prawda? W tych różnych działach i tych którzy gdzieś tam bezpośrednio na dworcu, w pociągach i w tych lokomotywowniach. Skąd ci ludzie byli? Dużo pan spotkał z Wielkopolski osób? Takich które pochodziły...

ML: Tak, dosyć dużo. Tu z poznańskiego dużo było.

JA: A z jakich jeszcze regionów?

Żona ML: Łódź.

ML: Z Łodzi nie wiem. Ja właściwie więcej z tych drogowców znałem, ale to było w większości z poznańskiego byli.

JA: Czyli właściwie cały wydział w większości był z poznańskiego.

ML: Tak, służby drogowe i to głównie z poznańskiego.

JA: A niech pan powie, bo wy przyjeżdżaliście tak naprawdę „w delegację” tak? I wielu pewnie miało nadzieję, że za jakiś czas wróci tam do siebie, do domu tak? Bo zostałą żona, bo mama została tak?

ML: Trzeba było coś tu robić, bo nie było ludzi…

JA: Tak.

ML: Nie miał kto robić tego. No więc właściwie nikt nie wiedział na jaki czas tu wyjeżdża.

JA: Kiedy pan zdecydował, że tu zostaje? To była taka decyzja narzucona? Tak wyszło w czasie? Samo z siebie? Nie wiem...czy może żonę poznał pan po drodze? Tak się stało?

ML: Nie, nie. Tylko tak, że właściwie wszyscy żyliśmy tymczasowością, bo przez dłuższy czas tu się mało co robiło, bo nie było pewności czy te tereny zostaną dalej w Polsce. Manifestacje tutaj żeśmy też urządzali na Rynku. (00:26:46?) chyba jak on tam nie wiem…

JA: Tak.

ML: Jeszcze się nie wypowiadał.

JA: Minister.

ML: I nie określił się, czy to zostanie czy nie. Dlatego to takie było putska. Mało się co robiło . Tutaj w tych budynkach,  to z reguły nie było okien nigdzie. Potem kolei… bo te budynki tutaj cała ulica Oś... ta to była „wojskowa” kiedyś…

JA: Oświaty ulica.

ML: Tak. Oświaty, ale to była kiedyś „wojskowa”. To była cała ulica „kolejowa” i ul. Dworcowa też była cała „kolejowa”. To było właściwie remontowane wszystko przez kolei, bo tu zajmowali to Rosjanie. No jak zostawili to różnie było. Tam i podłóg nie było i o meblach to nie było mowy i okien to też gdzieniegdzieś tam takie...albo potłuczone, albo tam gdzieś...oni palili tym bo im to cieplej było…

JA: Czyli zdewastowane mocno?

ML: Zdewastowane było, ale to kolei odbudowywała.

JA: A ul. Mickiewicza? Też nie była „kolejową” przypadkiem?

ML: Nie.

JA:Nie, mhm. Ale sporo kolejarzy chyba mieszkało na Mickiewicza prawda?

ML: Mieszkało, ale to tak… tak wyrywkowo tylko tam kolejarze mieszkali, ale całkowita ulica obecna Oświaty i Dworcowa to była kompletnie „kolejowa”.

JA: A niech mi pan powie, powiedział pan o manifestacjach na Rynku, na Placu Wolności, czy gdzie te wiece były?

ML: To na Placu Wolności.

JA: Na Placu Wolności tak? Mhm.

ML: I tutaj masę ludzi wtenczas, bo to każdy też się tak bał właściwie , każdy żył tak tymczasowością. W domu nikt tam nie urządzał. Każdy żył tylko dzisiejszym dniem. Nic nie tam nie urządzał. Jak się poszło spać, to się tam drzwi szafą zastawiało, kołkami się podpierało, bo czasem tam gdzieś stukali, tłukli, bo oprócz wojskowych, Rosjan, to jeszcze było dużo takich szabrowników z centralnej Polski i oni też grasowali. Oni jeszcze gorsi byli jak ci Rosjanie. I wtenczas też jak się szło do pracy, to z walizką się szło. To co się miało, to się zabierało ze sobą.

JA: To się zabierało.

ML: Bo jak się wrócił, to już mogło nie być nic.

...