Jan Tyszkiewicz - Geografia historyczna. Zarys problematyki.pdf

(13119 KB) Pobierz
INSTYTUT HISTORII POLSKIEJ AKADEMII NAUK
JAN TYSZKIEWICZ
GEOGRAFIA HISTORYCZNA
ZARYS PROBLEMATYKI
Warszawa 2014
Recenzenci:
dr hab. Marek Kazimierz Barański, prof. UKSW
prof. dr hab. Edward Potkowski, AH w Pułtusku
Publikacja dofinansowana przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego
(umowa nr 539/P–DUN/2013) dzięki staraniom Polskiego Towarzystwa Heraldycznego
Redakcja: Wioleta Grządkowska
Rysunki w książce i na okładce: Grażyna Zborowska–Znajkowska
Skład i
łamanie:
Mercurius, Olsztyn
© Copyright by Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2013
© Copyright by Wydawnictwo DiG, 2013
ISBN serii: 978–83–7181–533–1
ISBN 978–83–7181–810–3
Wydawnictwo DiG Sp. j.
PL 01–987 Warszawa, ul. Dankowicka 16c lok. 2
tel./fax: (+48 22) 839 08 38
e–mail: biuro@dig.pl, http://www.dig.pl
Druk cyfrowy: TOTEM w Inowrocławiu
SPIS TREŚCI
Część 1. Wprowadzenie ..................................................................................................
1.1. Koncepcja opracowania ...........................................................................................
1.2. Definicja geografii historycznej ...............................................................................
1.3. O tradycjach wykładów z tematyki geograficzno–historycznej ..............................
1.4. Krótko o
źródłach
do badań geograficzno–historycznych .......................................
1.4.1.
Źródła
pisane ..................................................................................................
1.4.2.
Źródła
kartograficzne .....................................................................................
1.4.3.
Źródła
archeologiczne ....................................................................................
1.4.4.
Źródła
onomastyczne .....................................................................................
1.4.5.
Źródła
ikonograficzne ....................................................................................
1.5. Dokumentacja graficzna...........................................................................................
Część 2. Problemy i metody ...........................................................................................
2.1. Krajobraz naturalny .................................................................................................
2.2. Krajobraz kulturalny (kulturowy) ............................................................................
2.3. Krajobraz historyczno–polityczny ...........................................................................
2.4. Krajobraz gospodarczy ............................................................................................
2.5. Krajobraz komunikacyjny ........................................................................................
2.6. Krajobraz wojskowy ................................................................................................
2.7. Klęski elementarne i
żywiołowe
..............................................................................
2.8. Znajomość
świata,
tzw. horyzont geograficzny .......................................................
Część 3. Nauki i dyscypliny wspomagające ...................................................................
3.1. Ustalenia archeologii i prahistorii ............................................................................
3.2. Ustalenia językoznawstwa i onomastyki .................................................................
3.3. Ustalenia klimatologii ..............................................................................................
3.4. Ustalenia hydrologii .................................................................................................
3.5. Ustalenia w kręgu botaniki ......................................................................................
3.6. Ustalenia antropologii i ekologii człowieka ............................................................
7
7
10
16
24
24
29
35
42
46
50
57
57
71
92
106
122
139
158
182
205
205
223
240
257
280
305
Zakończenie .................................................................................................................... 326
6
SPIS TREŚCI
Abstract. Historical Geography. An Introduction to the Discipline ................................ 332
Część 4. Aneksy ..............................................................................................................
Atlasy historyczne. Wybór ..............................................................................................
Atlasy geograficzne i inne ...............................................................................................
Katalogi zbiorów kartograficznych .................................................................................
Słowniki historyczno–geograficzne Polski .....................................................................
335
335
337
338
340
Spis ilustracji................................................................................................................... 342
Indeks nazw geograficznych i etnicznych....................................................................... 345
Indeks rzeczowy.............................................................................................................. 352
Część 1.
WPROWADZENIE
1.1. KONCEPCJA OPRACOWANIA
Opracowanie na temat geografii historycznej jako nauki pomocniczej historii jest potrzebne.
Do dyspozycji są tylko opracowania stare, zbyt wąskie przedmiotowo, z mało aktualnym
horyzontem problemowym. Podejmujemy próbę napisania nowego, krótkiego zarysu w tym
zakresie. Potrzeby warsztatowe licznych historyków są ogromne, tych dopiero studiujących
i tych już pracujących zawodowo. Nawet kilkusetstronicowe opracowanie nie może ob-
jąć i wyczerpać problematyki; trzeba ją więc ograniczyć do kręgu
środkowoeuropejskiego
i przede wszystkim materiału oraz rozważań związanych z dziejami Polski i krajów sąsied-
nich. Zamierzamy zwięźle przedstawić obecną geografi
ę
historyczną; tak jak ona zarysowuje
się u progu XXI stulecia. Nie ma mowy o napisaniu kompendium dla historii powszech-
nej szybko i przez jednego autora. Poniższy zarys jest dużo obszerniejszy od poprzednie-
go sprzed półwiecza (1951), niewątpliwie jednak nie jest wyczerpujący. Przewidziane jest
zresztą odrębne opracowanie dotyczące kartografii historycznej.
W dziedzinie związków i relacji człowieka ze
środowiskiem
przyrodniczym zakres pola
poznawczego ciągle się poszerza. Z wiedzy współczesnej wyłaniają się ciągle nowe dyscy-
pliny, niektóre z nich definiowane są nawet jako nowe nauki. Wypracowują one nowe me-
tody, ustalenia i własną procedurę badawczą. Nie tylko teoretyk, historyk nauki czy
lozof
powinien
śledzić
zmiany i orientować się w nowych prądach, sposobach i przyjmowanych
założeniach. Prócz tego sukcesy badawcze zależą od sprawnego przyswajania różnych me-
tod naukowych, niekoniecznie nowych i niekoniecznie wyłonionych we własnej dziedzinie.
Już 35–60 lat minęło od wydania podstawowych zarysów monograficznych poświęco-
nych poszczególnym naukom pomocniczym historii. Wszystkie one mają charakter autorski
i mogą obecnie być pisane od nowa: paleografia (1951), chronologia (1957), genealogia
(1959), sfragistyka (1960), numizmatyka (1964), dyplomatyka (1971), demografia staropol-
ska (1976) czy dzieje pisma
łacińskiego
(1973). Ten ostatni podręcznik dowodzi zresztą,
że
jedna dyscyplina może być prezentowana w różnych aspektach i rozwija się zgodnie z no-
wymi naukowymi zapotrzebowaniami. Tamta seria podręczników miała niejednolity charak-
ter, albo dawała ogólne wprowadzenie do wybranej dyscypliny, albo stanowiła praktyczne
kompendium z tablicami, albo zbiór syntetycznych studiów, niestanowiący jedności. Zary-
sowały się poważne trudności,
żeby
napisać serię podręczników jednolitych w swojej struk-
turze i koncepcji. Autorom, zespołom autorów i redaktorom nie udało się uzgodnić schema-
Zgłoś jeśli naruszono regulamin