Anna Pieta-Szawara - Recenzja - J. Eisler Polski rok 1968.pdf
(
68 KB
)
Pobierz
RECENZJE
„Polityka i Społeczeństwo” 6/2009
Anna Pięta-Szawara
JERZY EISLER:
POLSKI ROK 1968
WYD. INSTYTUT PAMIĘCI NARODOWEJ, KOMISJA
ŚCIGANIA
ZBRODNI PRZECIWKO NARODOWI POLSKIEMU,
WARSZAWA 2006, 808 SS.
Okres Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej głęboko zapadł w
świa-
domość historyczną narodu, wywołując kontrowersje aż do chwili
obecnej. Nadal trwa dyskusja na temat tego ponadczterdziestoletniego
rozdziału w najnowszej historii Polski, wyznaczanego kolejnymi faza-
mi konfliktów i obfitującego w często dramatyczne wydarzenia, wpły-
wające przecież nie tylko na bieg dziejów naszego kraju, ale również
Europy i
świata.
Rozprawa komunistów z opozycją polityczną, wojna państwa
z Kościołem oraz krwawo stłumiony bunt robotniczy w czerwcu 1956 r.
to zjawiska uznawane przez polskie społeczeństwo za symbole polityki
prowadzonej przez władze PRL w okresie stalinizmu. Wyrazistą datą
w historii zapisał się również październikowy przełom polityczny, po-
przedzony rewelacjami ppłk. Józefa
Światły
na temat funkcjonowania
bezpieki, XX Zjazdem KPZR oraz amnestią w kwietniu 1956 r., który
w powszechnej
świadomości
uznawany był za początek procesu tzw.
odwilży i zmian w Polsce. Liberalizacja w polityce wewnętrznej
i nadzieje na upowszechnienie wolności, utożsamiane powszechnie
z osobą Władysława Gomułki, nie przetrwały jednak długo, ponownie
ustępując miejsca represjom i nowym konfliktom społecznym. Ich
eskalacją stał się rok 1968, którego wydarzenia stanowią przedmiot
zainteresowań badawczych Jerzego Eislera.
Pierwszą książkę, dotyczącą schyłku okresu gomułkowskiego,
poświęconą w głównej mierze wydarzeniom marcowym, ale
uwzględniającą ponadto ich historyczne tło od momentu przełomu
październikowego, prof. Eisler opublikował już w roku 1991 (Marzec
1968: geneza, przebieg, konsekwencje,
Warszawa 1991, ss. 476).
Jerzy Eisler: „Polski rok 1968”
145
Wówczas monografia marcowego konfliktu w znacznej części oparta
została na relacjach opozycjonistów – uczestników tamtych wyda-
rzeń, memuarystyce, a także opublikowanych dokumentach i licznych
artykułach prasowych. Uogólnienia te, przygotowywane jeszcze
w latach 80., z oczywistych względów nie mogły zostać wówczas
poparte badaniami nad archiwaliami PZPR, mającymi przecież klu-
czowe znaczenie dla rekonstrukcji omawianych wydarzeń. Był to
jeden z głównych powodów, dla których Autor nie zarzucił badań nad
problematyką marcową i po zmianie sytuacji politycznej w Polsce po
roku 1989 podjął się przeprowadzenia szerokiej kwerendy udostęp-
nionych historykom archiwaliów. W efekcie dotarł do wielu niezna-
nych wcześniej
źródeł,
z których najważniejsze pochodziły z archi-
wum IPN (stanowiąc zdecydowanie dominujące
źródło
historyczne
dla realizacji założonych przez Eislera celów badawczych), ale wyko-
rzystał również materiały Archiwum Akt Nowych, Archiwum Doku-
mentacji Historycznej PRL oraz zbiory Ośrodka Karta (s. 9). Ich
opracowanie stało się podstawową przesłanką powstania omawianej
w tym miejscu monografii. Ponadto przywołane zostały również ar-
chiwalia angielskie i francuskie, m.in. zbiory Public Record Office
i Cabinet Office w Londynie, czy Archives du Ministère des Daffaires
étrangère, ale te miały dla Autora zdecydowanie drugorzędne znacze-
nie, gdyż w przypisach znaleźć można jedynie kilkakrotne odwołanie
się owych
źródeł
(por. m.in. s. 119, 500).
Polski rok 1968
Jerzego Eislera to obszerna i bogata w szczegóły,
licząca 808 stron publikacja, w której Autor podjął się próby zapre-
zentowania przyczyn, przebiegu i skutków marcowej rewolty; zagad-
nień ważnych, kontrowersyjnych, a równocześnie stosunkowo słabo
zbadanych. Nie zdecydował się w niej, w przeciwieństwie do poprzed-
niej swojej książki dotyczącej Marca ’68, na szczegółową prezentację
szerszego kontekstu dla omawianych wydarzeń, skupiając się tym ra-
zem wyłącznie na problematyce politycznego kryzysu w Polsce, ale
ukazując przy tym całą jego złożoność. Jak sam bowiem napisał, był to
na tyle skomplikowany splot okoliczności,
że:
„należałoby (...) mówić
nie o jednym Marcu, lecz raczej o Marcach – w liczbie mnogiej. Pod
pojęciem tym kryje się wszak kilka różnych, niekoniecznie ze sobą
powiązanych, a niekiedy wręcz wykluczających się i przeciwstawnych
nurtów” (s. 11).
Opracowanie podzielone zostało na dwanaście rozdziałów, w któ-
rych Eisler zrezygnował z układu chronologicznego na rzecz konstruk-
cji problemowej. Uzupełniono je przypisami, wykazem skrótów oraz
146
ANNA PIĘTA-SZAWARA
rozległą bibliografią. Poza wspomnianymi już zespołami archiwalnymi
Autor w szerokim zakresie wykorzystał opublikowane dokumenty, li-
sty, przemówienia, pamiętniki i relacje osób zaangażowanych w oma-
wiane wydarzenia oraz bogatą literaturę przedmiotu, w tym również
opracowania obcojęzyczne. Uzupełnienie stanowią ponadto wybrane
tytuły prasowe. Wydaje się,
że
dla stworzenia pełnego katalogu
źródeł
zabrakło jedynie wykorzystania archiwów radzieckich, o których Autor
nie wspomniał we wstępie. Dopiero w dalszej części książki znajduje-
my krótką notkę, iż archiwalia te nie zostały do tej pory udostępnione
historykom (s. 523), jednakże nie są to wyjaśnienia wystarczające.
Można jedynie przypuszczać,
że
stanowiło to istotne ograniczenie ba-
dawcze dla Eislera, bo być może dzięki tym dokumentom udałoby się
ukazać zasięg wpływów oraz rolę ZSRR w wydarzeniach marcowych
w Polsce, której ocena obecnie nie jest oparta na naukowej analizie
owych
źródeł.
Rozdział pierwszy omawianej publikacji poświęcony został krótkie-
mu przybliżeniu czytelnikowi postaci Władysława Gomułki, który
w pracy Eislera wydaje się postacią najważniejszą, tworzącą oś prowa-
dzonego wykładu, a ponadto ukazaniu wewnętrznych podziałów frakcyj-
nych w PZPR. Autor zaprezentował grupę „ślązaków”, skupioną wokół
Edwarda Gierka, oraz nacjonalistyczną frakcję „partyzantów” Mieczy-
sława Moczara, formalnie lojalnych wobec Gomułki, ale wyraźnie już
wykazujących dążenia do przejęcia władzy. Jednakże, jak zauważył
Eisler, Marzec ’68, nie był wyłącznie efektem rozgrywek frakcyjnych na
szczytach partii komunistycznej, ale również skutkiem tego,
że
dopusz-
czono do głosu
środowiska
o radykalnych poglądach, a sam Gomułka,
wygłaszając 19 czerwca 1967 r. na VI Kongresie Związków Zawodo-
wych przemówienie dotyczące
żydowskiej
piątej kolumny w Polsce, dał
wyraźny polityczny asumpt na społeczne ujawnianie antysemickich po-
staw (s. 43). Odnośnie do tej kwestii Autor podjął krótką próbę wyjaśnie-
nia powodów, jakimi kierował się I Sekretarz Komitetu Centralnego
PZPR, decydując się na użycie owego określenia, ale ten problem warto
byłoby potraktować w pracy zdecydowanie szerzej. Analizując przyczyny
wewnętrznego kryzysu władzy w Polsce, Eisler jedynie pobieżnie wska-
zał istotne procesy i wydarzenia międzynarodowe, jak choćby rywalizację
amerykańsko-radziecką, narastające napięcie w relacjach ZSRR–Chiny,
konflikt arabsko-izraelski czy coraz poważniejsze młodzieżowe protesty
wobec wojny w Wietnamie i starego porządku
świata.
Na ich tle zapre-
zentował genezę polskiego ruchu studenckiego, która omówiona została
w rozdziale drugim opracowania.
Jerzy Eisler: „Polski rok 1968”
147
„Komandosi” to część rozprawy poświęcona przedstawieniu wcze-
snego okresu działalności głównych uczestników wydarzeń marco-
wych, tych, którzy w 1968 roku postanowili podjąć próbę zreformowa-
nia otaczającej ich socjalistycznej rzeczywistości. W znacznej mierze
byli to studenci, m.in. Jacek Kuroń czy Karol Modzelewski, którzy za
podważanie autorytetu partii i władz oraz działanie na szkodę państwa
polskiego zostali aresztowani, a następnie w lipcu 1965 r. skazani na
karę pozbawienia wolności. Mimo uwięzienia liderów
środowisko
ko-
mandosów nie tylko nie zostało rozbite, ale wręcz, co podkreślił
Autor, uległo dalszej konsolidacji (s. 75) i w konsekwencji nadal pro-
wadziło opozycyjną działalność. Eisler ukazał w omawianym fragmen-
cie rozprawy różne rodzaje aktywności opozycjonistów, zarówno te
o charakterze naukowym, chociażby organizowanie i prowadzenie grup
samokształceniowych, jak również wyraźne działania polityczne:
zebrania, demonstracje czy wiece. Interesujący fragment rozdziału sta-
nowi polemika Autora z utartymi, obiegowymi informacjami na temat
grupy komandosów, opierająca się niestety w znacznej mierze
na jednostronnych wspomnieniach jej członków. Może więc warto
byłoby rozprawić się z niektórymi mitami dotyczącymi Marca ’68,
poszerzając zakres prezentowanych
źródeł?
W rozdziale trzecim Eisler podjął problem stosunków polsko-
żydowskich,
rozpoczynając swój wykład od kwestii ważnej z metodo-
logicznego punktu widzenia, a mianowicie od wyjaśnienia zasadności
wykorzystania w książce i ukazania różnicy w zakresie używania pojęć:
Żyd
i Polak
żydowskiego
pochodzenia. W dalszej kolejności przedsta-
wił panoramę dziejów
Żydów
w Polsce już od lat przedwojennych,
prowadząc ją poprzez okres wojny i tragedię
Endlösung,
wyjaśnił przy-
czyny i zaprezentował przebieg kolejnych fal
żydowskiej
emigracji
z Polski powojennej (s. 95), a następnie podjął polemikę z „jednym
z najtrwalszych stereotypów” dotyczących rządów „żydokomuny”
(s. 98 i n.). Ukazując ciągłe narastanie kampanii antysemickiej w Pol-
sce, Eisler pokazał stopniowo krystalizujące się dążenia „partyzantów”
do zdobycia władzy i przygotowaną przez nich prowokację, która wy-
korzystując trudną sytuację społeczną, doprowadziła do jednoznaczne-
go wskazania wroga i równoczesnego celu ataków. Stali się nim
Żydzi,
inteligencja twórcza oraz studenci.
Antysemicka nagonka zaowocowała rasowymi czystkami i masową
emigracją
Żydów
oraz osób
żydowskiego
pochodzenia z Polski. Autor,
zwracając uwagę na rozbieżności w orientacyjnych danych przytacza-
nych przez badaczy podejmujących ten problem, zauważył,
że
ta trzecia
148
ANNA PIĘTA-SZAWARA
już w powojennej Polsce fala
żydowskiej
emigracji była zdecydowanie
mniej liczna niż sugerowały to uprzednie szacunki historyków, wahają-
ce się wokół 20 tys. osób (s. 130). W sumie, jego zdaniem, wyjechało
wtedy około 15 tys. emigrantów, co potwierdzać ma odnaleziony przez
Eislera w Archiwum IPN dokument z 1973 r. W odpowiednim przypi-
sie Autor nie odsyła jednak czytelnika do owego
źródła,
nie podając
żadnych
elementów opisu bibliograficznego owego dokumentu, który,
jak twierdzi, jednoznacznie określać ma rozmiar pomarcowej emigracji
(s. 131).
Aby niewprawiony czytelnik mógł lepiej zrozumieć sens wyda-
rzeń marcowych, kolejny rozdział pracy poświęcony został zapre-
zentowaniu relacji pomiędzy
środowiskami
twórczymi: pisarzami,
dziennikarzami, kadrą naukową, ludźmi
świata
kultury i sztuki
a przedstawicielami władz partyjno-państwowych. Ukazując uderze-
nie w elity społeczne, Eisler zaprezentował mechanizm rozprawiania
się PZPR ze wszystkimi, którzy odważyli się zbuntować przeciwko
prowadzonej polityce. Szczegółowo zrelacjonował również bezpo-
średnią
przyczynę Marca ’68, tj. sprawę
Dziadów
wystawianych na
scenie Teatru Narodowego w reżyserii Kazimierza Dejmka, zwraca-
jąc uwagę czytelnika na mało znane szczegóły dotyczące okoliczności
wydania zakazu dalszego wystawiania sztuki. W dalszej kolejności
zaprezentował jego następstwa: od ostatniego spektaklu, poprzez
studencki pochód pod pomnik Mickiewicza, aż po zebranie literatów
i jego konsekwencje dla pisarzy protestujących nie tylko przeciwko
zdjęciu
Dziadów
ze sceny, ale przede wszystkim wyrażających swój
sprzeciw wobec takiej polityki władz, która, ich zdaniem, zagrażała
kulturze narodowej (s. 199).
W kolejnych czterech rozdziałach książki Eisler zaprezentował
przebieg oraz ogólnopolski zasięg studenckich protestów. Brutalna
reakcja ze strony władz na wiec akademicki zorganizowany 8 marca
1968 r. na Uniwersytecie Warszawskim spowodowała rozszerzenie
się buntu na inne miasta Polski, w których wydarzenia również znala-
zły się w zasięgu perspektywy badawczej Eislera. Dokonał chronolo-
gicznej prezentacji równolegle przebiegających zajść w Gliwicach,
Krakowie, Lublinie, Łodzi, Szczecinie, Wrocławiu, Legnicy, Często-
chowie, Gdańsku, Poznaniu, Olsztynie, Opolu, Bydgoszczy, Katowi-
cach, Toruniu, Legnicy, Koszalinie, Radomiu i Jeleniej Górze. Wyko-
rzystując archiwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, zwłaszcza
meldunki, statystyki aresztowań i sprawozdania Milicji Obywatel-
skiej, ukazał, jak wielkie rozmiary przybrał protest młodych w całym
Plik z chomika:
Zabr7
Inne pliki z tego folderu:
Jerzy Eisler - Drogi do wolności, drogi do wspólnej europy.pdf
(7184 KB)
Co nam zostało z tych lat... Opozycja polityczna 1976–1980 z dzisiejszej perspektywy, red. Jerzy Eisler.pdf
(1301 KB)
Anna Pieta-Szawara - Recenzja - J. Eisler Polski rok 1968.pdf
(68 KB)
Eisler Jerzy - Czerwiec 76 w materiałach archiwalnych.doc
(988 KB)
Jerzy Eisler - Co nam zostało z tych lat... Opozycja polityczna 1976–1980 z dzisiejszej perspektywy, red. Jerzy Eisler.pdf
(1301 KB)
Inne foldery tego chomika:
! Władcy Polski
Armia Krajowa
Askenazy Szymon
Bąkowski Klemens
Baliński Michał
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin